Neem contact op
Charlotte Bergmans | 20 november 2026

Waarom een AI Impact Assessment (AIIA) geen vinkje is, maar een stuurinstrument

Hoe organisaties met een AI Impact Assessment grip houden op de inzet van AI. 

Artificial Intelligence (AI) wordt binnen organisaties steeds vaker ingezet om processen efficiënter te maken. Van geautomatiseerde klantinteracties tot geavanceerde data-analyses: AI biedt enorme kansen. Met de inzet van AI binnen organisaties kunnen echter ook een aantal risico’s gepaard gaan. Denk hierbij aan risico’s op het gebied van privacy, mensenrechten en informatieveiligheid. Hoe beoordeel je als organisatie of jouw AI-toepassing verantwoord en compliant is? Het antwoord: met een AI Impact Assessment (AIIA).

In dit blog legt Privacy & Legal Consultant Charlotte uit wat een AIIA precies is en hoe het kan worden ingezet als instrument voor weloverwogen keuzes, ethiek en risicoreductie.

AIIA

Wat is een AI Impact Assessment?

De AIIA is ontwikkeld door de Rijksoverheid en is een middel om de potentiële risico’s van een AI-toepassing te identificeren en te analyseren met als doel de verantwoording, kwaliteit en reproduceerbaarheid van AI-inzet te vergroten. Het gaat verder dan een technische prestatiebeoordeling. Er wordt ook gekeken naar de bredere juridische, ethische en maatschappelijke implicaties van de inzet van AI. Met een AIIA kunnen organisaties aantonen dat blijvend wordt nagedacht over de risico’s en consequenties van een AI-toepassing. Een AIIA moet gedurende de volledige levenscyclus van een AI-toepassing een levend instrument zijn. AI-toepassingen ontwikkelen zich immers voortdurend, en de wijze waarop het binnen een organisatie wordt ingezet, kan ook veranderen. Een periodieke actualisatie van de AIIA is daarom essentieel om te waarborgen dat de organisatie aantoonbaar in control blijft.

Een AIIA vervult een belangrijke functie voor verschillende stakeholders binnen een organisatie. Voor bestuurders biedt het de basis om een weloverwogen besluit te nemen over het accepteren van de resterende risico’s die verbonden zijn aan de inzet van AI. Juristen gebruiken de uitkomsten om inzicht te krijgen in de juridische verplichtingen waaraan moet worden voldaan. Voor informatiebeveiliging vormt de AIIA een belangrijke bron om te bepalen welke technische en organisatorische beveiligingsmaateregelen moeten worden getroffen, en de proceseigenaren krijgen inzicht in de gevolgen voor medewerkers en werkprocessen.

Een AIIA is opgebouwd uit twee onderdelen. Eerst vindt een strategische afweging plaats waarbij wordt nagegaan of het wenselijk is om het AI-systeem in te zetten. Hierbij worden het beoogde doel en de verwachte effecten in kaart gebracht. Op basis daarvan wordt beoordeeld of de toepassing verantwoord is en welke maatregelen eventueel nodig zijn. Dit maakt de ethische overwegingen rondom het wel of niet inzetten van het systeem transparant en navolgbaar. Het tweede deel, deel B, gaat vervolgens in op de praktische kant: hoe wordt het AI-systeem technisch ingericht, geïmplementeerd en in de dagelijkse praktijk gebruikt?

Niet iedere organisatie heeft direct behoefte aan een volledige AIIA. Vaak is een eerste stap om inzicht te krijgen in welke AI-toepassingen worden gebruikt en welke risico’s daarbij spelen. De AI Risico Scan van Cuccibu is een kleinschaliger middel voor organisaties om snel te kunnen bepalen waar de grootste aandachtspunten liggen voor het veilig, verantwoord én compliant inzetten van AI.

Wanneer is een AIIA nodig?

Een AIIA is geen wettelijke verplichting, maar wordt uitgevoerd wanneer een organisatie van plan is om een AI-systeem te ontwikkelen, in te kopen of in te zetten, en de werking ervan direct impact heeft op beslissingen, mensen of grondrechten. Stel dat een organisatie bijvoorbeeld AI inzet om sollicitaties voor te selecteren of wanneer een gemeente AI inzet om binnenkomende meldingen van burgers over de openbare ruimte automatisch te categoriseren, te prioriteren en toe te wijzen aan de juiste uitvoeringsdienst. Een AIIA helpt dan om risico’s zoals (indirecte) discriminatie, gebrek aan transparantie en onvoldoende menselijk toezicht vooraf te identificeren en te beperken.

De Fundamental Rights Impact Assessment (FRIA)

De AI Act is op 1 augustus 2024 gefaseerd in werking getreden en introduceert een risicogebaseerde aanpak voor AI-systemen. In artikel 27 van de AI Act is de Fundamental Rights Impact Assessment (FRIA) vastgelegd. In Nederland wordt vaak de term Impact Assessment Mensenrechten en Algoritmes (IAMA) gebruikt. In tegenstelling tot de AIIA is de FRIA voor specifieke organisaties een verplicht assessment. De FRIA is een beoordeling van de gevolgen voor de grondrechten van individuen die het gebruik van een AI-systeem kan opleveren. Het gaat hierbij om hoog-risico AI-systemen in de zin van de AI Act. De FRIA moet worden uitgevoerd door de gebruiker van het AI-systeem, niet door de ontwikkelaar ervan.

Een FRIA bevat de volgende onderdelen:

  • een beschrijving van de processen waarbij het AI-systeem zal worden ingezet en het beoogde doel ervan;
  • de periode en frequentie van het gebruik van het AI-systeem;
  • de categorieën van personen en groepen die geraakt kunnen worden door het AI-systeem;
  • specifieke risico’s op schade voor de geïdentificeerde groepen;
  • beschrijving van de uitvoering van maatregelen voor menselijk toezicht;
  • de maatregelen die moeten worden genomen wanneer de risico’s zich voordoen.

Verschil tussen AIIA en DPIA

Vanuit de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) kennen we de Data Protection Impact Assessment (DPIA). Deze wordt uitgevoerd wanneer een verwerking van persoonsgegevens waarschijnlijk een hoog risico inhoudt voor de rechten en vrijheden van natuurlijke personen. Waar een DPIA zich beperkt tot de analyse van risico’s voor privacy- en gegevensbescherming, wordt met een AIIA de bredere impact op de maatschappij onderzocht. In de praktijk vullen de DPIA en AIIA elkaar aan. Het is zeker mogelijk dat op een specifieke AI-toepassing zowel een DPIA als een AIIA moet worden uitgevoerd.

Onderstaande tabel geeft duidelijk het verschil weer tussen de verschillende instrumenten.

DPIA, FRIA, AIIA, Risicoscan

Hoe een AIIA helpt bij keuzes, ethiek en risicoreductie

Een AIIA is een stuurinstrument waarmee organisaties vooraf onderbouwde keuzes maken, ethische aspecten toetsen en risico’s beheersbaar houden. De drie kernvoordelen hieronder laten zien hoe een AIIA die sturende rol in de praktijk vervult.

Een AIIA dwingt organisaties om vóór de inzet van AI stil te staan bij het doel en de verwachte effecten van de AI-toepassing om zo de risico’s in kaart te brengen. Het is van belang om alle relevante stakeholders bij het proces te betrekken, zodat de benodigde kennis vanuit verschillende disciplines aanwezig is. Door de AIIA uit te voeren tijdens de ontwerpfase kunnen risico’s en mitigerende maatregelen worden geïmplementeerd voordat de AI-toepassing binnen de organisatie wordt gebruikt. Het geeft een helder beeld van de impact en voorkomt ondoordachte implementaties van AI-toepassingen.

AI handelt niet per definitie neutraal en kan onethisch opereren door de data-input van gebruikers. Denk hierbij aan discriminatie door vooroordelen (bias), gebrek aan transparantie en verlies van menselijke autonomie. Met een AIIA kunnen ook de ethische vraagstukken rondom een AI-toepassing worden onderzocht. Voorbeelden hiervan zijn:

  • Worden bepaalde groepen onevenredig geraakt?
  • Kunnen betrokkenen begrijpen hoe beslissingen tot stand komen?
  • Is er een mogelijkheid voor menselijke interventie?
  • Wie is verantwoordelijk als het misgaat?

Het voornaamste doel van een AIIA is het in kaart brengen van de risico’s die gepaard gaan met de AI-toepassing. Voor de beoordeling van de risico’s wordt gekeken naar de waarschijnlijkheid dat de potentiële schade ontstaat en naar de omvang van de impact wanneer deze zich voordoet. Om de vastgestelde risico’s te mitigeren, worden maatregelen geformuleerd die de organisatie kan nemen om de risico’s terug te brengen tot een aanvaardbaar niveau. Het is van belang dat de AIIA regelmatig wordt herzien, vooral wanneer de beoordeelde factoren veranderen of de AI-toepassing voor een nieuw doeleinde wordt ingezet.

Conclusie: AIIIA is een hulpmiddel voor het verantwoord inzetten van AI

Een AI Impact Assessment is dus niet slechts een eenmalige risicobeoordeling die even moet worden afgevinkt. Het fungeert als hulpmiddel voor het inzetten van AI en voorkomt dat AI onzorgvuldig wordt geïmplementeerd binnen een organisatie. Door vooraf de impact op onder andere privacy, informatieveiligheid en grondrechten te beoordelen, maak je als organisatie weloverwogen keuzes, bouw je vertrouwen op bij stakeholders en verminder je de kans op schade.

Wil je AI op een zorgvuldige manier organiseren binnen jouw organisatie door middel van een AI Impact Assessment? Of wil je op een pragmatische en snelle manier de risico’s omtrent AI-gebruik in jouw organisatie overzichtelijk hebben? Met de AI Risico Scan van Cuccibu krijg je snel en concreet inzicht in de risico’s van AI-toepassingen binnen jouw organisatie. Daarnaast ontvang je praktische aanbevelingen om AI veilig, verantwoord én compliant in te zetten. De experts van Cuccibu staan voor je klaar. Neem een kijkje op onze website of neem contact met ons op via het contactformulier.

Bronnen: Verordening (EU) 2024/1689 (AI Act), AI Impact Assessment en Impact Assessment Mensenrechten en Algoritmes (Rijksoverheid).